Erfenis regelen na overlijden: de eerste stappen

Na het overlijden van een dierbare komt er veel op nabestaanden af. Naast het verdriet en de uitvaart moeten er ook praktische en juridische zaken worden geregeld. De erfenis is daar een belangrijk onderdeel van. Maar wat houdt dat precies in en waar begin je? In dit artikel lees je welke stappen je moet zetten om de erfenis te regelen na een overlijden.

Wat is een erfenis?

Een erfenis — ook wel nalatenschap genoemd — is alles wat iemand achterlaat na zijn of haar overlijden. Dat omvat bezittingen zoals een huis, spaargeld, beleggingen, auto en inboedel, maar ook schulden. De erfgenamen erven zowel de bezittingen als de schulden van de overledene.

Wie de erfgenamen zijn, wordt bepaald door het testament van de overledene of — als er geen testament is — door de wet. Dat wordt wettelijk erfrecht genoemd.

Stap 1: Controleer of er een testament is

De eerste stap na een overlijden is nagaan of de overledene een testament heeft opgesteld. Dat doe je via het Centraal Testamentenregister (CTR), dat wordt beheerd door de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB). Via de notaris kun je opvragen of er een testament geregistreerd staat op naam van de overledene.

Als er een testament is, regelt dat wie de erfgenamen zijn en hoe de nalatenschap wordt verdeeld. Als er geen testament is, geldt het wettelijk erfrecht. Daarin erven in eerste instantie de echtgenoot of geregistreerd partner en de kinderen.

Stap 2: Stel vast wie de erfgenamen zijn

Op basis van het testament of de wet wordt bepaald wie de erfgenamen zijn. In sommige gevallen is dat eenvoudig — één partner en twee kinderen. In andere gevallen is de situatie complexer, bijvoorbeeld bij stiefkinderen, meerdere huwelijken of verre familieleden.

Een notaris kan helpen bij het vaststellen van de erfgenamen en het opstellen van een verklaring van erfrecht. Die verklaring is vaak nodig om bankrekeningen te kunnen inzien of blokkades op te heffen.

Stap 3: Verklaring van erfrecht

Een verklaring van erfrecht is een notarieel document dat bewijst wie de erfgenamen zijn en wie bevoegd is om namens de nalatenschap te handelen. Banken, makelaars en andere instanties vragen hier vaak om voordat zij zaken willen doen met nabestaanden.

De notaris stelt de verklaring op na het raadplegen van het testamentenregister en na verificatie van de identiteit van de erfgenamen.

Stap 4: De nalatenschap aanvaarden of verwerpen

Als erfgenaam heb je drie keuzes:

Zuiver aanvaarden — je aanvaardt de erfenis volledig, inclusief eventuele schulden. Als de schulden groter zijn dan de bezittingen, ben je persoonlijk aansprakelijk voor het tekort.

Beneficiair aanvaarden — je aanvaardt de erfenis onder voorbehoud. Je bent dan niet persoonlijk aansprakelijk voor schulden die groter zijn dan de bezittingen. Dit is de veiligste optie als je niet zeker weet of de nalatenschap positief of negatief is.

Verwerpen — je weigert de erfenis volledig. Je erft dan niets, maar bent ook niet aansprakelijk voor schulden.

Beneficiair aanvaarden gaat via de rechtbank. Zuiver aanvaarden en verwerpen kan ook via de notaris. Vraag advies aan een notaris als je twijfelt welke keuze het meest verstandig is.

Stap 5: Inventariseer de nalatenschap

Zodra duidelijk is wie de erfgenamen zijn en de erfenis is aanvaard, wordt de nalatenschap geïnventariseerd. Dat betekent dat alle bezittingen en schulden in kaart worden gebracht:

• Bankrekeningen en spaargeld
• Onroerend goed (huis, grond)
• Beleggingen en aandelen
• Pensioenen en levensverzekeringen
• Schulden (hypotheek, leningen, creditcards)
• Inboedel en waardevolle voorwerpen
• Digitale bezittingen (zie ook onze blog over digitale nalatenschap)

Stap 6: Bankrekeningen en abonnementen regelen

Een van de eerste praktische stappen is contact opnemen met de bank. Bankrekeningen op naam van de overledene worden doorgaans geblokkeerd na het overlijden. Met een verklaring van erfrecht kunnen erfgenamen toegang krijgen tot de rekeningen.

Naast bankrekeningen moeten ook lopende abonnementen en contracten worden opgezegd of overgedragen. Denk aan verzekeringen, energiecontracten, telefoonabonnementen en online diensten.

Stap 7: De woning regelen

Als de overledene een eigen woning had, moeten erfgenamen beslissen wat daarmee gebeurt. Mogelijke opties zijn:

• De woning wordt overgedragen aan een of meerdere erfgenamen
• De woning wordt verkocht en de opbrengst wordt verdeeld
• De woning wordt verhuurd

Als er een hypotheek op de woning rust, neem dan zo snel mogelijk contact op met de hypotheekverstrekker. Soms is er een overlijdensrisicoverzekering die de hypotheek (deels) aflost.

Stap 8: Belastingaangifte en erfbelasting

Na een overlijden zijn er twee belastingkwesties die geregeld moeten worden:

Belastingaangifte van de overledene — over het jaar van overlijden moet nog aangifte worden gedaan voor de overledene. Dat doet een van de erfgenamen of een belastingadviseur.

Erfbelasting — erfgenamen betalen erfbelasting over hun deel van de nalatenschap, boven een bepaald vrijgesteld bedrag. Partners en kinderen hebben een hogere vrijstelling dan andere erfgenamen. De Belastingdienst stuurt na het overlijden een aangifte erfbelasting toe.

Stap 9: Verdeling van de nalatenschap

Als alle bezittingen en schulden in kaart zijn gebracht en de erfbelasting is geregeld, kan de nalatenschap worden verdeeld onder de erfgenamen. Hoe dat gebeurt, staat beschreven in het testament. Als er geen testament is, geldt de wettelijke verdeling.

De verdeling kan in onderling overleg plaatsvinden, maar als erfgenamen het niet eens worden, kan de rechter worden ingeschakeld. Een mediator of notaris kan helpen om conflicten te voorkomen.

Hoe lang duurt het regelen van een erfenis?

Er is geen vaste termijn voor het afwikkelen van een nalatenschap. Een eenvoudige erfenis zonder onroerend goed en zonder schulden kan binnen enkele maanden zijn geregeld. Een complexere nalatenschap met een huis, beleggingen of conflicten tussen erfgenamen kan jaren duren.

Lees ook onze blog over wat te doen na overlijden voor een compleet overzicht van alles wat nabestaanden direct na een overlijden moeten regelen — van de uitvaart tot de eerste administratieve stappen.

Erfenis en de uitvaart

De kosten van de uitvaart worden doorgaans betaald uit de nalatenschap, voordat de rest wordt verdeeld. Nabestaanden kunnen daarvoor tijdelijk toegang krijgen tot de bankrekening van de overledene via de bank, ook als die al geblokkeerd is.

Lees meer over hoe een uitvaart verloopt en welke keuzes er zijn rondom de kist in onze blog over zelf een uitvaartkist kiezen.

Rol van de notaris bij de erfenis

Een notaris speelt bij veel stappen in het erfproces een belangrijke rol: het opvragen van het testament, het opstellen van een verklaring van erfrecht, het begeleiden van de aanvaarding en de verdeling. Het is niet verplicht om een notaris in te schakelen, maar bij complexere nalatenschappen is professionele begeleiding sterk aan te raden.