Lichaam doneren aan de wetenschap: hoe werkt het?

Sommige mensen kiezen ervoor om na hun overlijden hun lichaam beschikbaar te stellen voor medisch wetenschappelijk onderzoek of onderwijs. Dat is een waardevolle keuze die bijdraagt aan de opleiding van artsen en de ontwikkeling van medische kennis. Maar hoe werkt lichaam doneren aan de wetenschap precies? Wat zijn de regels, wat betekent het voor de nabestaanden en wat zijn de alternatieven? In dit artikel lees je alles over deze bijzondere vorm van afscheid nemen.

Wat betekent lichaam doneren aan de wetenschap?

Als je je lichaam doneert aan de wetenschap, stel je na je overlijden je lichaam beschikbaar aan een medische faculteit of onderzoeksinstelling. Je lichaam wordt dan gebruikt voor anatomisch onderwijs aan studenten geneeskunde, voor chirurgische training of voor wetenschappelijk onderzoek.

Het is een bewuste keuze die mensen maken vanuit een wens om ook na de dood bij te dragen aan de samenleving. Voor veel mensen voelt het als een laatste nuttige bijdrage — het lichaam dat hen een leven lang heeft gediend, helpt nu anderen.

Is lichaam doneren aan de wetenschap in Nederland mogelijk?

Ja, in Nederland is het mogelijk om je lichaam te doneren aan een medische faculteit. Meerdere universiteiten hebben een zogenoemde anatomieafdeling die lichamen accepteert voor onderwijs en onderzoek. Bekende instellingen zijn onder meer de medische faculteiten van de Universiteit van Amsterdam, de Vrije Universiteit, de Universiteit Leiden, de Erasmus Universiteit Rotterdam en de Radboud Universiteit Nijmegen.

Elk van deze instellingen heeft eigen procedures en voorwaarden. Het is van belang om je bij leven te registreren, want een postume registratie door nabestaanden is doorgaans niet mogelijk.

Hoe registreer je je voor lichaamdonatie?

Registreren voor lichaamdonatie gaat altijd via de medische instelling bij wie je jezelf wilt aanmelden. De procedure verschilt per instelling, maar in grote lijnen verloopt het als volgt:

1. Je neemt contact op met de anatomieafdeling van een medische faculteit naar keuze.
2. Je vult een registratieformulier in en ondertekent een toestemmingsverklaring.
3. Je ontvangt een donorkaart of registratiebewijs.
4. Je informeert je nabestaanden over je keuze en waar de gegevens te vinden zijn.

Het is essentieel dat je nabestaanden op de hoogte zijn van je registratie. Na het overlijden moeten zij zo snel mogelijk contact opnemen met de instelling, zodat het lichaam op tijd kan worden overgedragen.

Wat zijn de voorwaarden voor lichaamdonatie?

Niet elk lichaam wordt geaccepteerd voor donatie. Instellingen kunnen een lichaam weigeren als:

• Het lichaam niet op tijd beschikbaar is (de overdracht moet snel na het overlijden plaatsvinden)
• Het lichaam tekenen vertoont van besmettelijke ziekten
• Er een gerechtelijk onderzoek lopende is
• Het lichaam te zwaar is voor de beschikbare apparatuur van de instelling
• De instelling op dat moment geen capaciteit heeft

Als een lichaam wordt geweigerd, moeten nabestaanden alsnog een reguliere uitvaart regelen. Het is verstandig om hier bij je voorbereiding rekening mee te houden en je wensen ook in een wilsbeschikking vast te leggen.

Wat gebeurt er met het lichaam na de donatie?

Na ontvangst wordt het lichaam door de medische instelling gebruikt voor onderwijs en onderzoek. Dat kan maanden tot soms jaren duren. Na afronding wordt het lichaam gecremeerd. De as wordt doorgaans begraven op een begraafplaats die verbonden is aan de instelling, of teruggegeven aan de nabestaanden als zij dat wensen.

Veel instellingen organiseren jaarlijks een herdenkingsbijeenkomst voor de nabestaanden van donoren — een moment om stil te staan bij de overledene en het geschenk dat hij of zij heeft gegeven.

Wat betekent lichaamdonatie voor de nabestaanden?

Lichaamdonatie heeft gevolgen voor de nabestaanden die belangrijk zijn om te kennen:

Er is geen traditionele uitvaart. Als het lichaam wordt gedoneerd, vindt er doorgaans geen begrafenis of crematie door de nabestaanden zelf plaats. Er is geen kist, geen rouwdienst in de gebruikelijke zin. Dat kan voor nabestaanden moeilijk zijn — het afscheidsritueel is er niet, of heeft een andere vorm.

Er is een wachttijd. Nabestaanden ontvangen de as pas na maanden of langer. Een herdenkingsmoment of gedenkdienst kan dan een belangrijke rol spelen als alternatief afscheidsritueel.

De instelling neemt de kosten op zich. Bij geaccepteerde donatie zijn er doorgaans geen kosten voor nabestaanden voor het transport en de verwerking van het lichaam. Dit verschilt per instelling.

Lichaamdonatie en orgaandonatie: wat is het verschil?

Lichaamdonatie en orgaandonatie zijn twee verschillende zaken.

Bij orgaandonatie worden na overlijden specifieke organen en weefsels beschikbaar gesteld voor transplantatie bij levende patiënten. Je kunt je hiervoor registreren in het Donorregister.

Bij lichaamdonatie wordt het hele lichaam beschikbaar gesteld aan een medische instelling voor onderwijs en onderzoek. Je organen worden daarbij niet voor transplantatie gebruikt.

De twee zijn in de meeste gevallen niet combineerbaar: als je orgaandonor bent geregistreerd, kan je lichaam doorgaans niet worden geaccepteerd voor anatomieonderwijs. Informeer bij de medische instelling naar de specifieke regels.

Is een kist nodig bij lichaamdonatie?

Als het lichaam wordt geaccepteerd voor donatie, regelt de medische instelling het transport. Er is dan geen traditionele uitvaartkist nodig voor de overdracht. Wel is het, als het lichaam later wordt gecremeerd door de instelling, mogelijk dat er sprake is van een eenvoudige kist voor de crematie.

Als het lichaam wordt geweigerd en alsnog regulier wordt begraven of gecremeerd, gelden de gebruikelijke regels: een kist is dan wettelijk verplicht. Lees meer over is een uitvaartkist verplicht in Nederland en hoe je de juiste kist kiest voor crematie.

Wat als ik mijn keuze wil vastleggen?

Het vastleggen van je wens om je lichaam te doneren doe je door je te registreren bij een medische instelling én door je nabestaanden te informeren. Daarnaast kun je je wens opnemen in een wilsbeschikking, zodat er geen onduidelijkheid is na je overlijden.